BEOGRAD – Gasprom je od juče ostao bez tehničke i pravne mogućnosti da isporučuje gas za tranzit preko teritorije Ukrajine, a evropskim kupcima ruski gas sada stiže samo kroz Balkanski tok, koji dobija gas iz Turskog toka.
“Istekom ugovora sa ukrajinskom kompanijom Naftogas ruski gas neće se isporučivati od osam časova po moskovskom vremenu 1. januara”, saopšteno je iz ruske kompanije Gasprom na Telegramu.
Dodaje se, prenosi “Energija Balkana”, da je istekao rok važenja dokumenata potpisanih 30. decembra 2019. godine, ugovora između kompanija Gasprom i Naftogas, organizovanje transporta ruskog gasa preko teritorije Ukrajine i Sporazum o saradnji između gasno-transportnih operatera Rusije i Ukrajine – kompanija Gasprom i Operator gasnog transportnog sistema Ukrajine.
Ukrajinske vlasti ranije su više puta izjavljivale da ne planiraju da produže ugovor o tranzitu.
Gasprom je u protekloj godini preko te maršrute isporučio oko 15,5 milijardi kubnih metara gasa, što je iznosilo približno 4,5 odsto ukupne potrošnje u EU.
Preko nje su ruski gas dobijale Moldavija i četiri zemlje EU: Slovačka, Austrija, Italija i Češka.
I ukrajinsko Ministarstvo energetike je saopštilo da je obustavilo transport ruskog gasa kroz zemlju, kao i da je Ukrajina o tome obavijestila međunarodne partnere u skladu sa utvrđenom procedurom.
Stručnjaci su upozoravali da prekid tranzita preko teritorije Ukrajine prijeti povećanjem cena gasa i lokalnim neravnotežama na tržištu gasa u Evropi.
Predsednik Ukrajine Volodimir Zelenski je to odavno htio, a onda i najavio u Briselu 19. decembra: “Ukrajina neće produžiti ugovor o tranzitu ruskog gasa ka Evropi preko svoje teritorije. Ukrajina neće dozvoliti Moskvi da zarađuje dodatne milijarde” dok traje agresija na Ukrajinu.”
Ruski predsednik Vladimir Putin potvrdio je kraj ugovora i izrazio uvjerenje da ruska državna kompanija Gasprom može podnijeti gubitak.
“Ovaj ugovor više neće postojati. Sve je jasno”, rekao je Putin i dodao – preživjećemo, Gasprom će preživjeti.
Do početka rata u Ukrajini, Rusija je bila najveći svjetski izvoznik prirodnog gasa, a Evropa joj je bila najvažniji kupac. Za vlade na kontinentu, pristup jeftinoj energiji imao je veću težinu od zabrinutosti zbog poslovanja s predsjednikom Vladimirom Putinom.
Više od pola vijeka ranije, Sovjetskom Savezu su očajnički trebali novac i oprema za razvoj gasnih polja u Sibiru.
U isto vrijeme, Saveznoj Republici Njemačkoj (Zapadna Njemačka) trebala je jeftina energiju za ekonomiju u usponu. Moskva i Bon su 1970. potpisali su ugovor “Cijevi za gas”, prema kojem su njemačke fabrike isporučile hiljade kilometara cijevi za transport ruskog gasa u Zapadnu Evropu.
Ova međusobna povezanost na energetskom tržištu traje i danas, jer su evropski uvoznici često vezani dugoročnim ugovorima iz kojih ne mogu lako izaći.
Prelazak na druge izvore je skup, navodi američka medijska kompanija Blumberg. Prema briselskom trustu mozgova Brojgel, krajem 2023. EU je uvozila fosilna goriva iz Rusije u vrijednosti od oko milijardu dolara mjesečno, u poređenju sa 16 milijardi mesečno početkom 2022. Prema Evropskoj komisiji, ruski gas je 2023. i dalje činio 15 odsto ukupnog uvoza gasa u EU, iza Norveške i SAD sa 30, odnosno 19 procenata, ali ispred sjevernoafričkih zemalja sa 14 procenata. Veliki dio ruskog gasa prolazi gasovodima kroz Ukrajinu i Tursku, a najveći kupci su Austrija, Slovačka i Mađarska. Veliki potrošači energije, poput Španije, Francuske, Belgije i Holandije, i dalje uvoze ruski tečni prirodni gas preko tankera.
Dio tog gasa miješa se sa gasom iz drugih izvora u evropskoj mreži gasovoda. Zbog toga bi mogao dospjeti i do Njemačke, uprkos tome što želi da ga izbjegne. Cijene energije su tokom 2022. porasle, ponekad i više od 20 puta. Neke evropske fabrike bile su prinuđene da smanje proizvodnju, dok su mnoge male firme morale da se zatvore. Iako su cijene od tada ponovo pale, još su iznad nivoa prije krize, što čini evropske industrije sa najvećom potrošnjom energije, posebno one u Njemačkoj, manje konkurentnim.
Skupa energija jedan je od razloga zbog kojih kompanije poput Folksvagena i BASF-a imaju problema. Za mnoga domaćinstva, dodatni troškovi postali su pravi teret, a prema podacima Evropske komisije, 2023. gotovo 11 odsto građana EU-a nije moglo adekvatno da grije svoje domove.
Raskid sporazuma između Ukrajine i Rusije već je uzet u obzir na evropskim tržištima gasa, navedeno je u analizi Komsije koja je bila namijenjena smirivanju članica EU i tržišta, prije isteka ukrajinsko-ruskog sporazuma o gasu. Unija je uvjerena da će moći da pronađe alternativne izvore snabdijevanja.
“S obzirom na globalnu godišnju proizvodnju od više od 500 milijardi kubnih metara LNG-a, očekuje se da zamjena oko 14 milijardi kubnih metara ruskog gasa transportovanog preko Ukrajine neće imati značajan uticaj na cijene prirodnog gasa u EU”, citira Blumberg dokument Evropske komisije.
Iz toga se može zaključiti da je “kraj tranzitnog ugovora već uračunat u cijene gasa za zimu”. EU već dugo tvrdi da članice koje još uvoze ruski gas preko ukrajinske rute, posebno Austrija i Slovačka. mogu da funkcionišu bez tih isporuka. Komisija navodi da su države članice uspjele da od avgusta 2022. smanje potražnju za gasom za 18 odsto, u poređenju sa prosjekom posljednjih pet godina.
SAD planira da stvori nove LNG kapacitete tokom naredne dve godine, a te bi zalihe mogle pomoći EU da se izbori s eventualnim prekidima u snabdijevanju.
Uprkos uvjeravanjima iz Brisela, vlade Mađarske i Slovačke posebno su zabrinute za svoje snabdijevanje gasom, kao i za svoje bliske odnose s Rusijom.
“Mađarska pokušava da obezbijedi snabdijevanje gasom preko Ukrajine, iako se trenutni uvoz ruskog gasa odvija preko gasovoda Turski tok”, izjavio je mađarski premijer Viktor Orban, a Rojters prenosi da je naveo i da Mađarska ne želi da odustane od te rute.
Slovačka ide korak dalje i prijeti Kijevu kontramjerama, a premijer te zemlje Robert Fico izjavio je u videu objavljenom na Fejsbuku da razmatra prekid snabdevanja Ukrajine strujom iz Slovačke od 1. januara.
Ukrajinski predsjednik Volodimir Zelenski optužio je Fica da djeluje po ruskim nalozima i naveo da djeluje kao da je ruski predsjednik Vladimir Putin naredio Ficu da “otvori drugi energetski front protiv Ukrajine nauštrb interesa slovačkog naroda”. (Agencije, Foto Pixabay)
